„Po wykładzie” to cykl popularnonaukowych wywiadów z wykładowcami z Uniwersytetu Łódzkiego oraz rozmów z doktorantami, kołami naukowymi i studentami.
Pytamy o badania naukowe, aktualne wydarzenia na świecie oraz zjawiska socjologiczne i kulturowe.
Pokazujemy, że uniwersyteckie pasje potrafią zafascynować!

Od roślin do zapachu. Roślinna perfumeria

anna-wyrwicka

Katedra Fizjologii i Biochemii Roślin

Reporter: Kinga Snopkowska
Zdjęcie: Maciej Andrzejewski

Czy zastanawialiście się kiedyś jak powstają perfumy lub w jaki sposób pozyskuje się substancje zapachowe? A może chcielibyście je sami przygotować? Nic prostszego!
O tym skąd i jak pozyskuje się olejki eteryczne już w najbliższy piątek na Nocy Biologów opowiedzą, a także pokażą naukowcy z Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska. Tymczasem zapraszamy Was do przeczytania wywiadu z dr Anną Wyrwicką, która uchyli rąbka tajemnicy powstawania olejków eterycznych.

W jaki sposób otrzymuje się substancje zapachowe?

Substancje zapachowe (olejki eteryczne) pozyskujemy ze świeżych lub suszonych części roślin takich jak: kwiaty, liście, łodygi, korzenie czy owoce. Olejki eteryczne występują w ponad 2 tys. gatunków roślin, głównie rosnących w strefie zwrotnikowej. Aby je pozyskać należy przygotować materiał roślinny zawierający olejki np. skórkę pomarańczy. Rozdrobioną skórkę należy umieścić w kolbie wypełnionej wodą destylowaną. Po ok. 2 godz. destylacji parą wodną otrzymujemy gotowy do użycia olejek eteryczny. Przykładowo z 1 kg skórki pomarańczowej otrzymujemy ok. 20 ml olejku pomarańczowego.

Czy kolor kwiatów odzwierciedla cechy zapachów (np. ciepłe kolory – słodkie zapachy)?

Zapach zależy od składu olejków charakterystycznych dla danych gatunków roślin, nie zaś od koloru kwiatów tych roślin. Np. z rumianku, który ma żółty koszyczek i białe płatki, w wyniku destylacji parą wodną uzyskujemy niebieski olejek zapachowy.

Czy są jakieś powszechnie dostępne rośliny, np. dziko rosnące, z których łatwo jest otrzymać substancje zapachowe?

Tak, do takich roślin można zaliczyć drzewa iglaste takie jak sosna (olejek sosnowy i terpentynowy), jodła (olejek pichtowy), jałowiec, a także cyprys i cedr. Inne typowe rośliny, z których pozyskiwane są substancje zapachowe to popularne zioła takie jak tymianek, rozmaryn, bazylia, lawenda, oregano, mięta, cząber, kolendra.

Czy kobiece perfumy są trudniejsze do produkcji niż męskie? W których potrzeba więcej komponentów?
perfumy

Damskie perfumy Poison marki Dior.
Zdjęcie na licencji CC BY 2.0; autor: Lepota

W przypadku kobiecych perfum wskazana jest większa różnorodność komponentów. W przypadku męskich perfum stosuje się większe stężenie substancji zapachowych, więcej komponentów bazowych, które mają na celu utrwalenie zapachu.

Czy krzyżując ze sobą różne substancje zapachowe możemy otrzymać perfumy np. o zapachu truskawki, nawet jeśli substancja zapachowa z tego owocu nie była komponentem?

Jest to możliwe, gdyż olejki eteryczne tworzą zespół różnych związków chemicznych. Znany perfumiarz Stephan Jellinek podał przykład mieszaniny czterech substancji zapachowych, dającej w rezultacie aromat całkowicie odmienny od zastosowanych w mieszaninie. Wybrane substancje miały zapach: pierwsza – świeżo skoszonej trawy, druga – waty cukrowej, trzecia – przejrzałych jabłek oraz czwarta pachnąca masłem. Połączenie tych substancji dało zapach świeżych, dojrzałych truskawek! Oczywiście substancje użyte do „skonstruowania” takiego zapachu muszą być zastosowane w odpowiedniej proporcji, gdyż w innym przypadku zapach truskawek nie powstanie.

Czy są jakieś wyjątkowo źle pachnące zapachy, które są bardzo przydatne w produkcji perfum?

Perfumy posiadają trzy nuty zapachowe: nuta wysoka (głowy), nuta średnia (serca) oraz nuta bazowa. Dla przedłużenia trwałości zapachu stosowane są substancje wzmacniające, charakterystyczne dla nuty bazowej. Są to mało lotne związki, które same nie mają intensywnego zapachu, choć bardzo często jest to zapach nieprzyjemny, ale są używane do wzmocnienia zapachu użytych w perfumach olejków eterycznych. Substancje wzmacniające pochodzenia roślinnego to przede wszystkim żywice leśne, natomiast większość z nich syntetyzowana jest w organizmach zwierząt, lub otrzymywana syntetycznie (kastoreum, ambra, cywet, piżmo).

Dlaczego niektóre kwiaty nie pachną, np. storczyki?

Zapach kwiatów jest jedną ze strategii przedłużenia gatunku; kwiaty pachną po to, aby zwabić – owady je zapylające.

Właściwie trzeba odwrócić to pytanie – dlaczego kwiaty pachną? Zapach kwiatów jest jedną ze strategii przedłużenia gatunku; kwiaty pachną po to, aby zwabić – owady je zapylające. W przypadku storczyków sprawa przedstawia się nieco inaczej. Niektóre gatunki storczyków, które nie wydzielają zapachu, wytwarzają kwiaty przypominające swoim wyglądem samice owadów – motyli nocnych. Zastosowanie taktyki „seksualnego podstępu” przyciąga samce tego gatunku owadów, które przylatują do kwiatów, aby odbyć gody, co jednocześnie umożliwia zapylenie kwiatów. Inne gatunki storczyków, które są zapylane przez muchy, w celu zwabienie tych owadów wydzielają nieprzyjemną woń.

Najprostszy przepis na uzyskanie olejków eterycznych w warunkach domowych?    

Należy przygotować surowiec – np. pachnące płatki kwiatów. Dobrze jest zebrać kwiaty o poranku, kiedy kwiaty zawierają największe ilości olejku eterycznego. Aby wydajnie uzyskać olejki eteryczne w warunkach domowych, najprościej jest umieścić surowiec roślinny w garnku, w którym na jego środkowej części należy ustawić żaroodporne naczynie, do którego będziemy zbierać wodę kwiatową z olejkami eterycznymi (hydrolat). Surowiec roślinny zalewamy wodą (może być to woda destylowana lub przegotowana) i podgrzewamy ostrożnie do wrzenia. Całość przykrywamy wklęsłym, żaroodpornym naczyniem (np. misa), na powierzchni której będzie skraplała się parująca wraz z olejkami woda. Kształt misy umożliwia odprowadzenie skraplającej się cieczy do naczynia znajdującego się wewnątrz garnka. Aby przyspieszyć proces skraplania, można umieścić w misie kostki lodu. Cały proces prowadzimy ok. 30 minut.

Tajemnice powstawania perfum odkryje przed Wami Studenckie Koło Naukowe Biologów UŁ w prelekcji Od rośliny do zapachu. Roślinna Perfumeria. Zapraszamy na Noc Biologów, 15 stycznia, sala DW (budynek D), ul. Pomorska 141/143.

Następny Post

Poprzedni Post

© 2017 Po Wykładzie

Uniwersytet Łódzki

„Po wykładzie” to cykl popularnonaukowych wywiadów z wykładowcami z Uniwersytetu Łódzkiego oraz rozmów z doktorantami, kołami naukowymi i studentami.